Microplastics & gezondheid: wat weten we écht over de risico's?

Je hoort en leest er steeds meer over: microplastics. Ze zitten in ons water, ons eten, de lucht die we inademen en, zo blijkt uit recent onderzoek, zelfs in ons eigen lichaam. De een roept dat we onszelf langzaam vergiftigen, de ander zegt dat het allemaal wel meevalt. Maar wat is nu waar? In deze post kijken we nuchter naar het wetenschappelijk bewijs. Geen paniekzaaierij, maar ook geen kop-in-het-zand-politiek. Wat weten we écht over de gezondheidsrisico's van microplastics?

Wat zijn microplastics en hoe krijg je ze binnen?

Microplastics zijn, simpel gezegd, hele kleine stukjes plastic, kleiner dan 5 millimeter. Ze ontstaan op twee manieren. Primaire microplastics worden bewust klein gemaakt, zoals de 'microbeads' die vroeger in scrubs zaten. Secundaire microplastics ontstaan door de afbraak van groter plastic afval. Denk aan een plastic fles die in de zon en zee langzaam verbrokkelt, vezels die loslaten van je fleecetrui in de was, of deeltjes die van autobanden slijten.

Deze deeltjes zijn inmiddels zo wijdverspreid dat we ze onvermijdelijk binnenkrijgen. De drie belangrijkste routes zijn:

1. Via eten en drinken: Deeltjes komen in ons voedsel via plastic verpakkingen, plastic snijplanken, of doordat zeedieren ze binnenkrijgen. Flessenwater staat bekend als een grote bron.
2. Via de lucht: Je ademt constant minuscule plasticvezels in die afkomstig zijn van textiel, meubels en tapijten. Ook slijtage van autobanden draagt hier sterk aan bij.
3. Via de huid: Hoewel minder onderzocht, is het mogelijk dat de allerkleinste deeltjes (nanoplastics) via de huid kunnen worden opgenomen, bijvoorbeeld uit cosmetica.

Van je longen tot je bloed: de reis door je lichaam

Jarenlang was de aanname dat de meeste plastic deeltjes ons lichaam gewoon weer verlieten via de ontlasting. Maar baanbrekend onderzoek heeft dat beeld veranderd. Een studie van Dick Vethaak en Heather Leslie van de Vrije Universiteit Amsterdam (2022) toonde voor het eerst aan dat microplastics kunnen worden opgenomen in de menselijke bloedbaan. De onderzoekers vonden deeltjes in het bloed van 17 van de 22 proefpersonen.

Dit was een cruciale ontdekking: het bewijst dat de deeltjes niet alleen door ons spijsverteringskanaal reizen, maar zich door het hele lichaam kunnen verspreiden. Sindsdien zijn er ook microplastics aangetroffen in longweefsel, de lever, en zelfs in de placenta. Dit betekent dat een ongeboren kind al voor de geboorte wordt blootgesteld aan deze deeltjes. We weten nog niet precies hoe schadelijk dit is, maar het feit dat deze lichaamsvreemde stoffen op zulke kwetsbare plekken terechtkomen, is voor veel wetenschappers reden tot zorg.

De rol van hormoonverstoorders (EDC's)

Het gevaar van microplastics schuilt niet alleen in het deeltje zelf, maar ook in de chemicaliën die het met zich meebrengt. Plastics zijn zelden puur polymeer; er worden allerlei additieven aan toegevoegd om ze flexibel, gekleurd of brandwerend te maken. Veel van deze chemicaliën, zoals bisfenol A (BPA) en ftalaten, staan bekend als hormoonverstoorders, ofwel 'Endocrine Disrupting Chemicals' (EDC's).

Het Amerikaanse National Institute of Environmental Health Sciences (NIEHS) doet al jaren onderzoek naar EDC's. Deze stoffen kunnen de werking van onze natuurlijke hormonen imiteren, blokkeren of verstoren. Omdat je hormoonstelsel alles reguleert, van je stofwisseling en groei tot je stemming en vruchtbaarheid, kan een verstoring verstrekkende gevolgen hebben. De microplastics fungeren als een soort 'Trojaans paard' dat deze chemicaliën aflevert in je lichaam.

Wat betekent dit voor vruchtbaarheid en gezondheid?

De link tussen hormoonverstoorders uit plastics en gezondheidsproblemen wordt steeds duidelijker. Onderzoek van onder meer Shanna Swan heeft een verband aangetoond tussen de blootstelling aan ftalaten en een verminderde spermakwaliteit bij mannen. De ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology) waarschuwt ook regelmatig voor de impact van omgevingsfactoren, waaronder chemicaliën in plastics, op de menselijke vruchtbaarheid.

Maar het gaat verder dan alleen vruchtbaarheid. Recenter en zeer significant is een studie die in maart 2024 werd gepubliceerd in de prestigieuze New England Journal of Medicine. Italiaanse onderzoekers bestudeerden patiënten met aderverkalking (atherosclerose). Ze ontdekten dat de patiënten die micro- en nanoplastics in de 'plaque' in hun bloedvaten hadden, een 4,5 keer hogere kans hadden op een hartaanval, beroerte of overlijden in de jaren daarna. Dit is een sterke aanwijzing dat de aanwezigheid van plastic deeltjes kan leiden tot een heftigere ontstekingsreactie in de vaten, met ernstige gevolgen.

Conclusie: voorzorg is beter dan genezen

Wat weten we dus écht? We weten dat microplastics overal zijn en we ze constant binnenkrijgen. We weten dat ze in ons bloed, organen en zelfs de placenta terechtkomen. We weten dat ze schadelijke, hormoonverstorende chemicaliën kunnen lekken. En we hebben de eerste sterke bewijzen, zoals de NEJM-studie, die een directe link leggen tussen de aanwezigheid van plastics in ons lichaam en ernstige ziekterisico's.

Natuurlijk is er ook nog veel dat we niet weten. Wat is een 'veilige' dosis? Wat zijn de effecten op de lange termijn? Het zal nog jaren duren voordat we op die vragen een definitief antwoord hebben. Maar wachten op 100% zekerheid is misschien niet het verstandigste. De wetenschappelijke bewijzen die er nu liggen, suggereren dat het verstandig is om het voorzorgsprincipe te hanteren. Je blootstelling verminderen is niet alleen goed voor het milieu, maar waarschijnlijk ook voor je eigen gezondheid. In de volgende posts gaan we dieper in op hoe je dat praktisch aanpakt.